Spotkanie wokół książki „Architekci i paragraf aryjski. Przypadek SARP-u (1934–1939)”

Wydarzenie odbędzie się 12 grudnia 2025 roku o godzinie 18:00 w ZODIAKU Warszawskim Pawilonie Architektury (Pasaż S. Wiecha Wiecheckiego 4). Rozmowę poprowadzi prof. Małgorzata Omilanowska, historyczka sztuki i dyrektorka Zamku Królewskiego w Warszawie. Wstęp wolny.

Książka Tomaszewicz i Majczyk odsłania mało znany, a zarazem niezwykle bolesny rozdział historii polskiej architektury - wprowadzenie do statutu Stowarzyszenia Architektów Polskich tzw. paragrafu aryjskiego. Prof. Omilanowska podkreśla, że publikacja w sposób drobiazgowy porządkuje wiedzę o antysemickich praktykach lat 30., prowadząc czytelników przez etapy „upiornej historii wykluczenia”, w której uprzedzenia, ubrana w przepisy dyskryminacja i bierność większości tworzyły realne narzędzia pozbawiania ludzi prawa do pracy.

Autorki nie poprzestają jednak na rekonstrukcji faktów. Stawiają pytania o mechanizmy, które doprowadziły do tego, że uznani architekci - jak Jerzy Gelbard czy Maksymilian Goldberg, z cenionych współpracowników stali się nagle „Obcymi”. Odrzucają uproszczone wyjaśnienia i pokazują, jak osobiste ambicje, strach, oportunizm i naciski polityczne mogły wpływać na środowisko, które z pozoru wydaje się odporne na ideologiczne podziały.

— Napisałyśmy tę książkę, ponieważ chciałyśmy spróbować zrozumieć, jak doszło do tego, że dawni koledzy i przyjaciele stali się dla siebie wrogami. Co musiało się wydarzyć, żeby tacy ludzie jak Jerzy Gelbard, powszechnie uważany za „jednego z najbardziej zdolnych architektów młodego pokolenia", „wybitnego plastyka" i „artystę", czy Maksymilian Goldberg, „erudyta, obdarzony fenomenalną pamięcią", interesujący się wszystkim, „co się nazywało sztuką: malarstwem, rzeźbą, architekturą, teatrem i nową muzyką", ze współpracowników i błyskotliwych rozmówców stali się Obcymi? Nie przekonuje nas twierdzenie, że „takie były czasy"; nie można usprawiedliwiać wprowadzenia „paragrafu aryjskiego" do statutu SARP-u kryzysem gospodarczym lat 30., szalejącym antysemityzmem ani dojściem Hitlera do władzy — piszą autorki.

Publikacja wchodzi w skład serii „Architektura jest najważniejsza” wydawnictwa EMG. Książkę wydano z Oficyną Wydawniczą Politechniki Wrocławskiej, a projekt objęła patronatem Mazowiecka Okręgowa Izba Architektów RP.

Szczegóły na stronie wydarzenia.